Kırgız
Kırgız

Adlarının menşei ve mânası hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüş olan Kırgızlar Çin kaynaklannda K’i-ku, Kie-kıt, Kie-ka-sse vb. adları ile zikredilmekte ve Han’lardan (M.Ö. 206 – M.S. 220) beri mevcudiyetleri bildirilmektedir

Asya Hunları zamanında Baykal’ın batısında İrtiş nehri havalisinde, bir Türk kavmi olan Ting-ling’ler ile bir arada oturmuşlardır. 6. asır sonlarında Çin kaynaklarında Hia-kia-sseu diye zikredilen Kırgızların Gök-Türk hakanı Mu-kan zamanında, 560’a doğru, hakanlığa bağlandıktan sonra, 630-680 arasındaki fetret devrinde müstakil bir hüviyet kazandıktan, T’ang’larla siyâsî münasebet kurmalarından ve bir “kağan”a sahip olmalarından anlaşılıyor.

II. Gök-Türk hakanlığı devrinde tekrar Gök-Türk idaresine alınan Kırgızlar, Moyen-çor Kağan tarafından Uygur hakanlığına bağlanmış (758), fakat 840 yılında şiddetli bir hücumla Uygur devletini yıkarak Ötüken’de kendi devletlerini kurmuşlardır. Ancak orada fazla kalamadılar. 920’de bütün Moğolistan’ı ele geçiren K’i-tan’lar (Çin’de Liao sülâlesi) Kırgızları Ötüken bölgesinden çıkarıp, eski yurtlanna sürdüler.

K’i-tan’lar ve devamları olan Kara Hitaylann Yenisey havalisine kadar sokulamadıkları anlaşılıyor. Cengiz Han önce Moğolistan’ı idaresi altında birleştirmek istediği için, Merkit ve Naymanlarla olan savaşları sırasmda Kırgızlan da itaate almıştır (1207) ki bu suretle Kırgızlar Cengiz Han Moğollarına itaat eden “ilk Türk kavmi” olmaktadır.

1217’de Moğollarla karşı direnmek istedikleri için, ertesi kış, ordusunu Yenisey buzu üzerinden geçiren, Cengiz’in oğlu Çoçi tarafından tenkil edilen Kırgızların artık “hâkan”ları olmamış, Tolui ulus’u (Cengiz Han’ın oğlu Tolui’nin hissesine düşen arazi ve halk)’na dahil edilen ülkelerinde sadece birer reis tarafından idare edilen iki kısım hâlinde yaşamağa devam etmişlerdir.

Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu TÜRK MİLLİ KÜLTÜRÜ (Kırgızlar)